آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٢ - آموزش كتابدارى و اطلاع رسانى در جهان اسلام - م امان محمد
آموزش كتابدارى و اطلاع رسانى در جهان اسلام
م. امان محمد
##
ترجمه احمد يوسفى
##
آموزش كتابدارى و اطلاع رسانى در جهان اسلام بر سر دو راهى حساسى قرار دارد. ابعاد سُنّتى كتابدارى بتدريج محو مى شود و مفاهيم و فنون جديد كنترل اطلاعات, هرچند آهسته, راه خود را به كلاسهاى درس مى يابد. تأثير فلسفه آموزش كتابدارى و اطلاع رسانى غرب در شرق اسلامى قوّت مى گيرد. دانشمندان مسلمان كه موفق به كسب درجه دكترا يا ديگر مدارك پيشرفته از مدارس كتابدارى و اطلاع رسانى اروپا و آمريكا شده اند, پس از بازگشت تأثيرات مثبتى بر برنامه هاى درسى و آموزشى دانشگاههاى خود گذارده اند و آثار آنان راجع به تكنولوژى جديد اطلاعات و شيوه هاى ابداعى كنترل اطلاعات, بر شكل گيرى برنامه هاى جديد براى آموزش كتابداران و متخصصان اطلاع رسانى كمك سودمند بوده است.
با اين حال, اوضاع اغلب كشورهاى اسلامى كه شانس داشتن نسلِ جديدِ متخصصان را در رأس امور كتابدارى و اطلاع رسانى خود ندارند, تغييرى نكرده است. همچنين تصور ضعيف و منفى از حرفه كتابدارى, دانشجويان و اعضاى هيئت علمى با استعداد را از پيوستن به اين مدارس باز مى دارد. و واقعيت اين است كه اغلب كتابخانه هاى كشورهاى اسلامى از پيشرفتهايى كه اين حرفه در دهه هاى اخير شاهد آن بوده, بى بهره اند. همچنين اين حقيقتى است كه فقدان جاذبه, حداقل در ظاهر, اكثر جوانان بااستعداد و بلند همت را دلسرد كرده است. با وجود اين, تحول نزديك است و اين وضعيت منفى مدت زيادى ادامه نخواهد يافت. تحول صورت مى گيرد, امّا نه به خاطر تنوع, بلكه بيشتر از روى ضرورت و در پاسخ به نيازهاى تصميم گيران و سياستگذاران كشورهاى اسلامى. به طور كلى به نظر مى رسد كه در فرآيند تصميم گيرى, اطلاعات عنصر ضرورى و بنيادى شده است. در جهان اسلام, دولتمردان و مديران حرفه اى از دستياب نبودن اطلاعات اظهار نارضايتى مى نمايند. در نتيجه, تعداد قابل توجهى از تحقيقات و برنامه ريزيها تكرارى است و يا به علت فقدان اطلاعات روزآمد دچار مشكل مى شود. براى كسانى كه به عنوان مشاور براى دولتهاى اسلامى و تشكيلات شغلى كار مى كنند دور از انتظار نيست كه به دست آوردن گزارشهاى ديگر مشاوران يا مطالعاتى كه بر روى مسأله اى واحد انجام شده است فوق العاده مشكل باشد. اين مسأله باعث دوباره كارى و اتلاف هزينه مى شود كه هيچ كشورى, غنى يا فقير, نمى تواند از عهده آن برآيد. اغلب دولتمردان و مسؤولين كشورهاى اسلامى دريافته اند كه توسعه بايد متكى بر تكنولوژى باشد. شيوه هاى سنتى انجام كارها, از كشاورزى گرفته تا معالجات پزشكى و اجتماعى, ديگر عملى و مناسب نيستند. لذا اين كشورها در جستجوى دستيابى آزاد به اطلاعات در حوزه هاى تكنولوژى, پزشكى, آموزش و پرورش, كشاورزى, صنعت و تجارت, بالاخص از كشورهاى پيشرفته شرق و غرب هستند.
به منظور شناسايى منابع اطلاعاتى جهت فراهم آورى, پردازش و اشاعه, نياز به گروهى كارآزموده براى انجام چنين كارها يا فعاليتهاى مرتبط احساس مى شود. اين گروه تخصصى مسؤوليت مهم و خطيرى, نه تنها در فراهم آورى اطلاعات در شرايط بسيار مشكل, بلكه آموزش استفاده كنندگان در سطوح مديريت ميانه و سطح بالا, دفاع از هويت خود در مسائل روزانه, مقابله با كمبود بودجه و ديگر مسائل مالى را نيز به عهده دارند. مايه دلگرمى متخصصان اطلاع رسانيِ كشورهاى اسلامى اين است كه آنها در همان وضعيتى قرار دارند كه ديگر كشورهاى غيرمسلمان نظير خود هستند.
نيازهاى آموزشى و تحصيلى
هنگامى كه درصدد تشكيل گروهى متشكل از متخصصان صاحب صلاحيت هستيم كه بتوانند بر انفجار اطلاعات فائق آمده و آن را كنترل نمايند و نيز تكنولوژى اطلاعات را به نحو مؤثرى به كار گيرند, بايد نيازهاى آموزشى اين افراد و مهارتهايى را كه لازم است بعد از فارغ التحصيل كسب كنند مورد بررسى قرار دهيم.
متخصصان آينده كتابدارى و اطلاع رسانى كشورهاى اسلامى بايد دانش موضوعى كاملى داشته باشند; زيرا اطلاعات بر پيچيدگى خود دانش شده است. متخصصان بايد درك كاملى از حوزه هاى مربوط به موضوع وشيوه تنظيم منابع آنها داشته باشند. اين نياز موجب شده است كه برخى از مدارس كتابدارى در ايالات متحده, از جمله مدرسه كتابدارى كه اينجانب فعاليت دارم, برنامه هاى درسى و مدارك گرايشى و مشترك ارائه نمايند. اين امر هنوز در دانشگاههاى آمريكا مرسوم نيست, اما تعداد متناسبى از مدارس معتبر كتابدارى برنامه هاى درسى و مدارك گرايشى دارند كه برنامه هاى ديگر مراكز آموزشى و مدارس دانشگاهى را نيز دربر مى گيرد. در دوران تصدى اينجانب به عنوان مدير گروه كتابدارى و اطلاع رسانى در دانشگاه سنت جان٢ در نيويورك, به موجب توافق مشترك بين مدرسه كتابدارى و اطلاع رسانى ٣ و دانشكده داروسازى٤, مدرك گرايشى (كتابدارى و اطلاع رسانى داروشناسى) ارائه مى شد. اين برنامه امكانات آموزش را براى آن دسته از دانشجويانى كه تمايل داشتند متخصص اطلاعات دارويى شوند فراهم آورد. برنامه مشابهى در دانشگاه كِيس وِستِرن٥ و دانشگاه پتيز بورگ٦ ارائه شده است. در دانشگاه ويسكانسين ميلواكى٧ يك رشته هماهنگ تحت عنوان كتابدارى موسيقى ارائه شده است. مدارك دانشگاهى مشابهى نيز در (تاريخ كتابدارى و اطلاع رسانى) ايجاد خواهد شد.
اين روند مى تواند گسترش يابد و ديگر رشته هاى دانشگاهى, از قبيل نظامهاى مديريت اطلاعات, ذخيره و بازيابى كامپيوترى اطلاعات, مديرت كتابخانه ها و مراكز اطلاعات, نظامهاى اطلاعات كشاورزى, نظامهاى اطلاعات شيمى, مديريت و بسيارى ديگر را تحت پوشش قرار دهد.
از كارشناسان ارشد جديد, انتظار مى رود علاوه بر تخصص موضوعى, از مهارتهاى كيفى و كاربردى, كه از ابزارهاى ضرورى در كارِ متخصصان اطلاع رسانى است, برخوردار باشند. كارشناسان ارشد آينده بايد مهارتهايى در فهم روند كاوش و توانايى هدايت تحقيق به مطلب مورد نظر را كسب كنند و بايد بياموزند كه چگونه به عنوان عضوى از گروه فعاليت نمايند. متخصص اطلاع رسانى, خواه به عنوان متخصص اطلاعات در يك گروه تحقيق و توسعه يا به عنوان (كتابدار بالينى) در يك گروه درمانى, انتظار مى رود كه نيازهاى اطلاعاتى را شناسايى, گردآورى, و در مناسبترين زمان و به شكلى شايسته براى استفاده گروهِ مورد نظر تهيه نمايد.
مدارس كتابدارى كشورهاى مسلمان و غير مسلمان ناگزير از مواجهه با اهميت روزافزون سيستمها و ابزار ارتباطات و ذخيره كامپيوترى اطلاعات, پيچيدگى روزافزون منابع اطلاعات موضوعى, و اهميت بسيار زياد ملاحظات اقتصادى در كليه جنبه هاى كتابدارى و اطلاع رسانى هستند. شناخت شبكه ها و شبكه سازى, كامپيوتر, تكنولوژى ارتباطات و كاربرد آنها در خدمات كتابدارى و اطلاع رسانى براى نسلِ جديد متخصصان اطلاع رسانى بسيار ضرورى است.
همچنين مدارس كتابدارى جهان اسلام بايد توجه فزاينده اى بر كار عملى, پژوهش ميدانى و برنامه هاى كارآموزى مبذول دارند. اين برنامه ها مى تواند در سطوح ملّى يا مشاركت با ديگر مدارس كتابدارى كشورهاى مسلمان و غيرمسلمان, در راستاى آموزش دانشجويان از طريق تجربيات گسترده تر و متنوعتر تحقق يابد. بدين ترتيب چنين مبادله اى مى تواند منجر به تفاهم بيشتر و همكارى آتى ميان كتابدارانِ كشورهاى مسلمان و غير مسلمان گردد.
در خلال اين دهه يا دهه هاى آينده, استادان كتابدارى كشورهاى اسلامى, در حين تجديد نظر در برنامه هاى درسى دانشگاهى يا ايجاد برنامه هاى جديد, بايد كلّ برنامه را بازسازى نموده يا برنامه جديدى ارائه نمايند كه رشته هاى اطلاع رسانى و علوم كامپيوتر, از قبيل طراحى و تجزيه و تحليل سيستم, بازيابى اطلاعات و شبكه هاى اطلاعاتى, پژوهش عملياتى, سيستمهاى كنترل, تكنولوژى, ميكروفرم, نظريه برنامه نويسى كامپيوتر و سيستمهاى بازيابى كامپيوترى را با هم تلفيق نمايند.
برنامه هاى كارشناسى ارشد
علاوه بر دايره شمول برنامه هاى كارشناسى ارشد كه در پيش به آن اشاره شد, مسأله اى كه بيان آن ضرورى مى نمايد اين است كه برنامه هاى كارشناسى ارشد در اغلب دانشگاههاى كشورهاى اسلامى بايد به نحوى تغيير كند كه گرايشهاى جديد آموزش كارشناسى ارشد را دربر گيرد. قابل ذكر است كه برنامه هاى كارشناسى ارشد اغلب دانشگاههاى كشورهاى اسلامى از دانشگاههاى اروپايى, از قبيل آكسفورد, كمبريج و سوربون, اقتباس شده است. بنابر سنّت تحصيلات كارشناسى ارشد در اين دانشگاهها و نظير آن پژوهش محور بوده است نه آموزش حرفه اى براى يك تخصص پيچيده. تاكيد پايان نامه هاى كارشناسى ارشد ارتباطى با شيوه هاى جديد آموزش متخصصان اطلاع رسانى و ديگر متخصصان ندارد. بايد تاكيد بيشترى بر فعاليتهاى درسى, پژوهش ميدانى (كارآموزى), تجربه مداوم, تحقيق و مطالعه مستقل نمود. در آينده براى تأمين نيروى انسانى جهت ارائه خدمات كتابدارى و اطلاع رسانى به افراد بسيار زيادى با مهارتها و استعدادهاى گوناگون نياز داريم. نيروى انسانى مورد نياز شامل افرادى است كه داراى مهارتهاى مديريتى, توانايى معرفى تكنولوژى جديد, صاحبان انديشه هاى نو مايه در مورد تجزيه و تحليل هزينه و مشكلات تورم, و همچنين متخصصانى است كه براى پياده كردن شيوه هاى اقتباس شده مورد نياز مى باشند. بنابراين تكنولوژى گوناگون نياز به برنامه هاى آموزشى گوناگون دارد كه اين برنامه ها بايد با استعداد افراد متناسب باشد. اين افراد بايد داراى استعداد رياضى و تفكر تحليل جهت به كارگيرى كامل آن در خدمات ابداعى كتابدارى و اطلاع رسانى باشند.
موقعيتهاى شغلى
مشكلاتى كه در مورد نگرش كتابداران و موقعيت آنها در كشورهاى پيشرفته وجود دارد در مورد كشورهاى در حال توسعه و اسلامى نيز مطرح است. تلاشهاى ويژه اى براى تغيير اين نگرش صورت گرفته است و فارع التحصيلان جوان در اصلاح اين نگرش مى كوشند. يكى از اين تصورات كليشه اى اين است كه گمان مى رود اين حرفه افراد را فقط براى كار در كتابخانه ها آماده مى كند, كه تصور غلطى است. كتابداران با اندكى خلاقيت و انديشه مى توانند در هر محيط اطلاعاتى داراى كتابخانه يا بدون كتابخانه كار كنند. همان طور كه رابرت تيلور٨ از سيراكوس٩ مى گويد (كتابداران بايد بند ناف خود را از كتابخانه ها ببرند). من نيز بر اين باورم كه كار اطلاع رسانى چنان گسترده است كه نه مى توان آن را محدود به كتابخانه دانست و نه مى توان چنين تصور نمود كه متخصصان اطلاع رسانى نمى توانند جز در كتابخانه فعاليت نمايند.
حرفه اطلاع رسانى جزئى از صفت مركب اطلاعات و ارتباطات است. آموزش و تعليم متخصصان اطلاع رسانى بايد به نحوى باشد كه براحتى بتوانند از يك محيط اطلاعاتى به محيطى ديگر انتقال يابند. فارغ التحصيلان تعدادى از مدارس كتابدارى آمريكا شغلهاى جديدى در محيطهاى غير كتابخانه اى, از قبيل مشاور اطلاع رسانى كارگزار اطلاعات, مديريت بانكهاى اطلاعاتى و كتابفروشى, كادر پژوهشى, و ديگر مشاغل مى يابند. علائم اميدواركننده اى وجود دارد كه رشد اين حرفه را نشان مى دهد. آخرين ويرايش (راهنماى خدمات اطلاع رسانى آزاد١٠), نوشته كلى وارنكن١١, بيش از ١٥٠ شركت خصوصى تجارت اطلاعات را فهرست مى كند كه تقريباً بيش از پنج برابر تعدادى است كه در اولين ويرايش آن در سال ١٩٧٦ انتشار يافت. در ديگر كشورها نيز روند مشابهى ديده مى شود. شركت فرانسوى كارگزارى اطلاعات, find-٥vp, شعبه هايى در اروپا و ايالات متحده آمريكا دارد.
متخصصان مبتكر كشورهاى اسلامى آگاهانه و با تأمل به بررسى شيوه مذكور مى پردازند. برخى از آنها در شركتهاى مشاور مهندسى و تجارى كشورهاى اسلامى فعاليت مى كنند. افراد موفق به دنبال حرفه اى هستند كه جالب, پرزحمت و سودمند باشد. توسعه مشاغلى كه جنبه هاى غير سنتى دارد, دلايل گوناگونى دارد, اما چيزى كه به عنوان حاصل اين فعاليت بسيار مهم است اين است كه اطلاعات كالايى است كه افراد بسيارى متقاضى آن هستند و براى كسب و استفاده از آن مبالغى هزينه مى كنند. در نتيجه, نياز به متخصصانى است كه از منابع اطلاعاتى آگاه باشند و بتوانند اطلاعات صحيح را در وقت مناسب و براى افراد مناسب فراهم آورند.
پذيرش دانشجو
ديويد ريزمن١٢ سريعترين شيوه ايجاد تحول در هر حرفه اى را تغيير در نوع پذيرش دانشجو دانسته است. اين بيان مى تواند در همه حرفه ها و در سراسر جهان صادق باشد. يك اتفاق نظر كلى ميان استادان كتابدارى شرق و غرب وجود دارد كه به منظور جذب افراد گوناگون براى ورود به رشته هاى علوم كتابدارى و اطلاع رسانى بايد به نحو جدى ترى دانشجو پذيرش نمايند. كسى نمى گويد مشكل زيادى با دانشجويان فعلى وجود دارد, بلكه نظر بر اين است كه در دهه ١٩٨٠ بايد نوعى ديگر از دانشجويان را براى حرفه خود بپذيريم. بايد در جستجوى دانشجويانى باشيم كه هم داراى استعداد رياضى و هم باسواد, باهوش, داراى اعتماد به نفس و قدرت بيان باشند. علاوه بر پذيرش دانشجو به طور سنتى, كه اغلب علاقه مند به علوم انسانى و اجتماعى هستند, بايد دانشجويانى را بپذيريم كه علاقه مند به حوزه هاى علوم و تكنولوژى هستند.
به منظور جذب دانشجويان كارشناسى ارشد, بايد آنها را فعالانه پذيرفت و به حرفه اطلاع رسانى تشويق كرده و اين تفكر كليشه اى را, كه حرفه ما گرفتار آن است, از بين ببريم. همچنين بايد برنامه هاى درسى دانشگاهى خود را مهيج, پويا, و پرتلاشتر سازيم.
آموزش مداوم
اصطلاح (آموزش مداوم), كه بسيار رايج است, بدين مفهوم مى باشد كه آموزش به عنوان جزء ضرورى شالوده زندگى تلقى گردد و مانند زندگى از تولد تا مرگ ادامه مى يابد. آموزش مداوم به معنى يادگيرى در اوقات گوناگون, مكانهاى مختلف و به شيوه هاى متفاوت است. آموزش مداوم در اشكال مختلف, از آموزش كاملاً سازماندهى شده و رسمى گرفته تا غير رسمى ترين اشكال, شامل جلسات و مطالعات حرفه اى صورت مى پذيرد. نقشهاى آموزشى نهادهاى آموزشى غير سنتى, از قبيل رسانه هاى گروهى, صنايع, آموزشِ ضمن خدمت, انجمنها, كتابخانه ها و غيره, نگرش جديدى است. همچنين نگرش جديدى در دانشگاهها, دانشكده ها و مدارس كتابدارى حاكى از آن است كه رسالت آنها به گونه اى گسترده تر بايد دانشجويان جديدى را كه به روزآمد ساختن دانش و مهارتهاى خود همّت مى ورزند در بر گيرد.
مدارس كتابدارى و اطلاع رسانى كشورهاى اسلامى بايد آموزش مداوم را به عنوان يك اولويت در فعاليتهاى خود در دهه ١٩٨٠ و پس از آن جاى دهند. اين امر آزمايشى است براى رهبرى حرفه اى و دانشگاهى اين مدارس در كشورهاى خود. اين مدارس در هر زمان و هر جاى مناسب مى توانند و بايد با ديگر سازمانها و انجمنهاى حرفه اى مشاركت نمايند.
من به اظهار كِلمِنكو١٣ كه مى گويد (آموزش بسيار مهمتر از آن است كه به آموزش دهنده واگذار شود) معتقدم. بنابراين, آموزش حرفه اى, بالاخص آموزش مداوم, بايد مسؤوليت مشتركى با ديگر كتابخانه ها و مراكز اطلاعاتى باشد.
نبايد آموزش مداوم را به آموزش رسمى پيشرفته و يا آموزشى غير رسمى كتابداران و متخصصان اطلاع رسانى محدود كرد. استفاده كنندگانِ اطلاعات نيز نياز به آموزش بيشترى دارند. در صنعت نيز از طريق جلب توجه مديران و مسؤولانى كه استفاده كنندگان آينده اطلاعات هستند, به مسأله آموزش مداوم اشاره شده است. استفاده كنندگان اطلاعات جزء مكمل و آخرين حلقه زنجيره انتقال اطلاعات هستند. آنها علت وجودى هر گونه سرمايه گذارى براى بهينه نمودن ذخيره, پردازش و بازيابى اطلاعات هستند. براى كسانى كه به اين موضوع مهم علاقه مند باشند, كتاب آموزش و تعليم استفاده كنندگان اطلاعات علمى و فنى: راهنماى يونيسيت براى استادان١٤ مى تواند مفيد واقع شود. اين كتاب توسط اى. جِى. ايوانز,١٥ آر, جى. رادز١٦ و اِس. كينان١٧ تهيه شده و در سال ١٩٧٧ توسط يونسكو انتشار يافته است.
تحقيقات
شركت فعالانه مدارس كتابدارى و اطلاع رسانى در تحقيقات و انتشارات نيز حائز اهميت است. با آنكه اغلب كارهاى انجام شده در مدارس كتابدارى كشورهاى اسلامى گرايش به آثار تاريخى و كتابشناختى دارد, غفلت نورزيدن از تحقيقات تجربى, عملى و كاربردى از اهميت ويژه اى برخوردار است. رشته كتابدارى و اطلاع رسانى, در مقايسه با ديگر رشته هاى دانشگاهى, نسبتاً جديد است و بايد اقدامات گوناگونى صورت گيرد و نظم و ترتيبى اتخاذ گردد تا به عنوان رشته اى شايسته در دانشگاههاى بزرگ تدريس شود. كتابداران و متخصصان اطلاع رسانى جامعه بايد در برخورد با مشكلات, برنامه هاى كتابدارى و اطلاع رسانى را راهگشا و مبناى رهبرى روشنفكرانه قرار دهند. اين امر از طريق استخدام و آموزش اعضاى هيأت علمى شايسته كه بتوانند مسؤوليت فعاليتهاى تحقيقاتى متمركز بر نيازهاى كاربردى اين حرفه را بر عهده گيرند, ميسّر تواند بود.پاروقي:
* Mohammed M. Aman, "library and information science Education in the Muslim world" in the "library education in India, Pakistan and Iran" editor Anis Khurshid. pelhi: Indian Bibliogra phies Bureau, ١٩٨٧,PP. [٤٣] -٥٣.
١. رئيس دانشكده كتابدارى و اطلاع رسانى دانشگاه ويسكانسين ـ ميلواكى (آمريكا)
٢. St. John's university.
٣. library information science program.
٤. college of pharmacy.
٥. Case Western Resevre university.
٦. university of pittsbourgh.
٧. university of Wisconsin - Milwaukee (U W M).
٨. Robert Taylor.
٩. syra cuse.
١٠. Directory of Free - Based Information services.
١١. Kelly Warnken.
١٢. David Reisman.
١٣. Clemencau.
١٤. Education and training of users of scientific and technical information: U N I S I S T guide for teachers.
١٥. A. J. Evans.
١٦. R. G. Rhodes.
١٧. S. Keenan.